Cultura

A homenaxe institucional recupera a figura dunha pioneira da educación e do asociacionismo galego na Habana, cuxo legado foi reivindicado nos últimos anos con investigacións, unha rúa, un documental e diferentes actos conmemorativos

O Parlamento de Galicia rende homenaxe este mércores, 4 de novembro, á mestra mindoniense Andrea López Chao, unha figura destacada da emigración galega en Cuba que dedicou a súa vida á educación e á mellora das condicións das mulleres emigrantes. Nacida en Mondoñedo en 1874 e falecida na Habana en 1954, a súa historia foi recuperada nos últimos anos grazas a un amplo traballo de investigación e divulgación impulsado desde a súa localidade natal.

Andrea López Chao emigrou a Cuba en 1904, despois de conseguir por oposición a praza de directora do Plantel Educativo do Centro Galego da Habana. Alí desenvolveu unha importante actividade docente e asociativa, vinculada tamén á sociedade Hijas de Galicia, entidade creada en 1917 para acoller, apoiar e prestar asistencia sanitaria ás mulleres galegas emigradas que se atopaban en situación de vulnerabilidade.

Foi a primeira muller que ocupou a vicepresidencia desta organización, que chegou a contar con preto de 60.000 asociadas. Desde esa posición participou na defensa dos dereitos das emigrantes e representou a entidade no primeiro Congreso de Mulleres de Cuba, celebrado en 1923. O seu compromiso coa atención sanitaria tamén quedou reflectido no impulso á creación, en 1924, do Hospital Hijas de Galicia, ao que posteriormente se sumou un balneario.

A súa figura está ligada, polo tanto, á educación, á igualdade e á protección social das mulleres galegas que marchaban a Cuba. Unha actividade que contribuíu a mellorar as condicións de vida da colectividade emigrante e que, durante moito tempo, non recibiu a atención nin o recoñecemento que merecía.

A recuperación da súa memoria colleu forza en Mondoñedo a partir de 2021, coa instalación de elementos conmemorativos e informativos vinculados á súa figura. En 2022 constituíuse unha comisión para organizar a homenaxe e promover a investigación sobre a súa traxectoria, coa participación de institucións, asociacións e persoas vinculadas a Galicia e Cuba.

O proceso deu lugar a diferentes iniciativas divulgativas. En 2023, o Consello da Cultura Galega presentou a exposición 'O soño cubano', mentres que en Mondoñedo se colocaron novos paneis informativos e se publicaron materiais dedicados á mestra, entre eles un número monográfico de 'Mondoñedo na Memoria' e o libro de actas 'Camiño de Santiago e Emigración. Homenaxe a Andrea López Chao'. Tamén se desenvolveron encontros e actividades para afondar na súa vida e na relación histórica entre Galicia e a emigración cubana. Ese mesmo ano celebrouse unha ofrenda floral no Cemiterio Vello de Mondoñedo.

O ano 2024 marcou o 150 aniversario do seu nacemento e o centenario do Hospital Hijas de Galicia da Habana. Con motivo destas efemérides organizáronse conferencias en Galicia e Madrid, así como unha expedición cultural e de cooperación a Cuba. Tamén se colocaron placas conmemorativas na casa natal de Andrea López Chao, en Mondoñedo, e no antigo Plantel Concepción Arenal da Habana.

A súa traxectoria foi tamén o eixo das Xornadas do Peregrino Abrindo Camiño, que dedicaron unha das súas edicións á mestra galego-cubana e á relación entre o Camiño de Santiago e a emigración.

O recoñecemento tivo continuidade en setembro de 2025 coa inauguración dunha rúa que leva o seu nome en Mondoñedo. Na mesma xornada celebrouse a preestrea dun documental sobre a súa vida, titulado 'O legado dunha mestra galega en Cuba. O poder de educar', que chegou posteriormente ao Salón Teatro do Centro Dramático Galego, en Santiago de Compostela, o 27 de outubro de 2026.

O Parlamento de Galicia súmase agora a este proceso de recuperación cun recoñecemento institucional á súa contribución educativa e social. A homenaxe pretende incorporar a súa figura á memoria colectiva galega e destacar tamén o papel de tantas mulleres que, desde a emigración ou desde a propia Galicia, traballaron para abrir oportunidades e mellorar a vida das súas comunidades.

A traxectoria de Andrea López Chao representa así un vínculo entre Mondoñedo e A Habana, entre a Galicia de orixe e a da diáspora, e deixa como legado o compromiso coa educación, a igualdade e o servizo aos demais.