O proxecto Sensoxenoma cumpre cinco anos demostrando que a música deixa pegadas medibles nos xenes e nas proteínas
O proxecto Sensoxenoma cumpre cinco anos cun balance que reforza a súa aposta por estudar cientificamente os efectos da música no organismo humano. A iniciativa, impulsada polos grupos de investigación GenPoB e GenVip da Universidade de Santiago de Compostela (USC) e polo Instituto de Investigación Sanitaria de Santiago de Compostela (IDIS), reuniu ao longo deste período máis de 5.000 participantes, máis de 1.500 doantes e permitiu recoller máis de 20.000 mostras biolóxicas.
Os resultados obtidos ata o momento permiten constatar que a música pode deixar pegadas medibles en diferentes niveis da bioloxía humana, entre eles os xenes e as proteínas. Un dos achados máis recentes sinala que, no caso de persoas con Trastorno do Espectro Autista (TEA), unha exposición musical pode provocar cambios moleculares detectables apenas 25 minutos despois do inicio do estímulo.
O proxecto tamén analizou o proteoma das bágoas e identificou 14 proteínas que presentan cambios reproducibles tras a estimulación musical. Estes resultados amplían o coñecemento sobre a resposta biolóxica do organismo ante a música e abren novas vías de investigación.
Sensoxenoma naceu en setembro de 2022 co obxectivo de estudar de maneira sistemática que sucede no organismo humano cando escoitamos música. O proxecto foi concibido e desenvolvido polos grupos GenPoB, liderado polo catedrático da USC Antonio Salas Ellacuriaga, e GenVip, liderado polo catedrático Federico Martinón-Torres, coa coordinación de Laura Navarro.
Os seus responsables lembran que, cando comezou a iniciativa, apenas existía un marco científico establecido para analizar de maneira sistemática como un estímulo musical podía modificar a resposta biolóxica. Por iso, o equipo tivo que desenvolver novos conceptos, metodoloxías e aproximacións experimentais.
Co paso dos anos, Sensoxenoma converteuse nunha plataforma interdisciplinaria que analiza a resposta á música desde diferentes niveis biolóxicos, como a expresión xénica, a proteómica, a microbiota e outros sinais fisiolóxicos, empregando mostras de sangue, saliva e bágoas.
A investigación tamén incorporou proxectos de xenómica evolutiva destinados a comprender as raíces ancestrais da capacidade humana para procesar estímulos musicais. O obxectivo actual xa non é só determinar se a música produce unha resposta biolóxica, senón coñecer que mecanismos están implicados, canto dura esa resposta, como varía entre as persoas e ata que punto pode contribuír ao estudo de procesos relacionados coa saúde.
Novas evidencias sobre os efectos da música no autismo
O quinto aniversario chega acompañado de novos resultados que permiten afondar na relación entre música e resposta biolóxica. Unha das principais liñas de investigación centrouse nas persoas con TEA e revisou a evidencia clínica dispoñible sobre as intervencións musicais neste ámbito.
Os estudos analizados apuntan a posibles efectos favorables da música en diferentes áreas, como a interacción social, determinados compoñentes da comunicación verbal, o comportamento e a calidade de vida. Os investigadores consideran que a música presenta potencial como intervención non invasiva e atractiva, aínda que tamén advirten da heteroxeneidade da evidencia existente e da necesidade de mellorar a estandarización das intervencións e das ferramentas empregadas para avaliar os seus efectos.
Outra investigación deu un paso máis ao analizar directamente a resposta molecular á música en persoas con TEA. A través dun sinxelo frotis bucal e dun panel específico de expresión xénica, o equipo identificou inicialmente 33 xenes candidatos. Vinte deles reproduciron o seu sinal nunha cohorte independente e 13 mantiveron significación estatística.
Entre os procesos relacionados con estes cambios aparecen a inmunidade innata e as vías inflamatorias. O estudo identificou ademais unha sinatura molecular formada por dous xenes capaces de diferenciar as mostras obtidas antes e despois da exposición musical.
Un dos aspectos máis destacados é a velocidade coa que pode detectarse esta resposta. Os investigadores comprobaron que o cambio pode identificarse xa aos 25 minutos de exposición á música, cun patrón intermedio entre a situación basal e a rexistrada ao finalizar a estimulación.
Outra das investigacións desenvolvidas no marco de Sensoxenoma centrouse no proteoma das bágoas. Mediante espectrometría de masas, o equipo analizou miles de proteínas presentes en mostras recollidas antes e despois dun estímulo musical estandarizado.
O estudo incorporou diferentes cohortes independentes de participantes expostos á música e grupos de control que non recibiron ese estímulo. A análise permitiu identificar 14 proteínas que presentaron cambios reproducibles tras a estimulación musical e que mantiveron a súa significación despois de aplicar as correccións estatísticas correspondentes.
As proteínas e redes identificadas están relacionadas con procesos como a defensa do organismo e a inmunidade innata, a inflamación e a sinalización extracelular.
A reproducibilidade dos resultados é un dos elementos que os investigadores consideran máis relevantes. A sinatura molecular permitiu diferenciar as mostras tomadas antes e despois da exposición musical en dúas cohortes de doantes correspondentes a dous anos diferentes, mentres que o mesmo patrón non apareceu nos grupos de control que non estiveron expostos á música.
Os resultados apuntan tamén ao potencial das bágoas como fonte minimamente invasiva para investigar os mecanismos biolóxicos asociados ás experiencias sonoras e emocionais.
A investigación experimental tamén achega novas hipóteses
Sensoxenoma conta ademais cunha liña dedicada á revisión da evidencia científica sobre os efectos da exposición musical en modelos murinos. O propósito non é extrapolar directamente os resultados obtidos en animais ás persoas, senón analizar de maneira crítica os achados existentes e determinar que mecanismos poden ser obxecto de futuras investigacións.
A revisión examinou 276 publicacións e seleccionou 65 estudos realizados entre 2000 e 2025. En conxunto, estes traballos describen asociacións entre a exposición musical e variables relacionadas coa aprendizaxe, a ansiedade, a sociabilidade, a neuroplasticidade, a conectividade sináptica e determinados parámetros fisiolóxicos.
Para o equipo de Sensoxenoma, este traballo permite situar a investigación realizada en humanos nun contexto máis amplo de investigación biolóxica experimental e identificar mecanismos plausibles e novas hipóteses. Os investigadores subliñan que se trata dun mapa crítico da evidencia dispoñible e non dunha extrapolación directa dos resultados obtidos en animais ás persoas.
A celebración do quinto aniversario terá lugar o próximo 25 de setembro no Auditorio de Galicia, que volverá converterse nun espazo de encontro entre ciencia, cultura, saúde e sociedade co concerto Sensoxenoma26.
Como en edicións anteriores, durante o evento recolleranse mostras de sangue, saliva e bágoas. Arredor de 200 persoas do público poderán participar como doantes grazas á colaboración con doce asociacións de pacientes e coas persoas voluntarias que se inscriban para a actividade.
O proxecto mantén tamén a colaboración co equipo de investigación de Adriana Conceição, do Centro de Investigación en Psicoloxía da Universidade do Minho, e con MediaProbe para analizar en tempo real a resposta emocional e psicofisiolóxica do público durante os concertos.
A través de sensores electrodérmicos rexistraranse as variacións na actividade do sistema nervioso autónomo asociadas á activación emocional e a súa relación cos diferentes momentos da experiencia musical.
O concerto contará coa dirección de Roberto Baltar e coa participación do musicólogo, escritor e xornalista Martín Llade, presentador de Sinfonía da Mañá de Radio Clásica e Premio Ondas 2026.
As invitacións gratuítas para asistir como público xeral poderán recollerse desde o 15 de setembro a través da web de Compostela Cultura e nos despachos de billetes da Zona C Punto de Información Cultural, na rúa Preguntoiro, 1. Se quedan localidades dispoñibles o propio día do concerto, tamén poderán retirarse no Auditorio de Galicia desde as 18.30 horas.
A iniciativa conta coa colaboración da Real Filharmonía de Galicia, a Banda Municipal de Música de Santiago de Compostela, o Concello de Santiago, o Consorcio de Santiago e o Auditorio de Galicia.